Blåskjel i bur som miljødetektivar

Det er mai 2015, Kristiansand. I ein båt sit to forskarar med nokre svære bur og fleire tusen blåskjel, som dei har henta frå eit oppdrettsanlegg ved Lillesand. Båten set kurs utover Kristiansandsfjorden. Der set forskarane bura med blåskjel ut i fjorden att. Kvifor gjer dei dette?

Blåskjel. Den kulinariske muslingen som er så ettertrakta i suppeskåla har sin heimstad i fjøra, der han pumpar store mengder vatn over dei finforgreina gjellene sine. Blåskjela filtrerer vatnet for miljøgifter og planteplankton, tek opp planktonet til næring og lagrar miljøgiftene i vevet: Den effektive filtreringa og lagringa av miljøgifter gjer at blåskjel er svært nyttig innan miljøovervaking - blåskjela er mest som miljødetektivar å rekne. Men for å kunne seie noko sikkert om forureiningsnivået i vassmiljøet treng ein mange blåskjel - og å plukke store mengder blåskjel på plassar der det finst få eller ingen blåskjel, er umogleg. Korleis kan ein løyse dette? No eksperimenterer forskarane med blåskjel i bur: Kan innflyttar-skjel erstatte innfødde blåskjel i miljøovervakinga?

>> Les meir: Blåskjell kan avsløre sykdomsfare

Eit halvt år i bur

Det var dette forskarane frå Norsk institutt for vassforsking (NIVA) ville finne ut av denne maidagen for to år sidan. Hamna i Kristiansand passa perfekt til eksperimentet: Mange år med metallindustri hadde forureina vatnet med nikkel, koppar og kobolt, i tillegg til dei organiske miljøgiftene PAH (polysykliske aromatiske hydrokarbon), PCB (polyklorerte bifenyler) og HCB (heksaklorbenzen). Inst i hamna fanst det for to år sidan få blåskjel naturleg, men det var mange lenger ute i fjorden, ved Svensholmen. Både i hamna og ved Svensholmen sette forskarane ut ein svær rigg, kvar med 1 000 reine blåskjel frå eit oppdrettsanlegg ved Lillesand.

- I fleire omgangar gjennom eit halvt år henta vi blåskjel frå dei to blåskjelbura utanfor Kristiansand og frå den naturlege bestanden ved Svensholmen, forklarar Merete Schøyen, NIVA-forskaren som var ansvarleg for blåskjel-eksperimentet.

Blåskjela tok dei med til laben i Oslo for å samanlikne nivåa av miljøgifter.


Blåskjel kan nyttast til overvaking av vasskvalitet i havnar og andre sjøområde (Foto: Lise Tveiten, NIVA).

35 gangar så mykje nikkel

At vassmiljøet utanfor Kristiansand var forureina, kunne hevast over all tvil då prøveresultata var klare. Etter eit halvt år i bur utanfor Kristiansand hadde nivåa av både metallar, PAH-ar, PCB-ar og HCB-ar auka i blåskjela; i blåskjelburet nærmast hamna hadde nikkel-konsentrasjonen auka med 35-gangen. Men det at nivåa av miljøgifter auka, var eigentleg ikkje så interessant for forskarane:

Dei tykte det var mest spanande å studere korleis nivåa endra seg over tid, og kor lang tid det tok før konsentrasjonane hadde nådd eit stabilt nivå.

Organiske miljøgifter auka saktare enn metall

- Det tok berre éin månad før metalla i oppdretts-blåskjela nådde dei same nivåa som i den naturlege bestanden ved Svensholmen, seier Schøyen, og held fram:

- Men for dei organiske sambindingane tok det lenger tid å byggje opp tilsvarande konsentrasjonar som i dei innfødde blåskjela. Det galdt særleg dei største molekyla av organiske sambindingar. Då vi avslutta eksperimentet i november, var det framleis meir PAH og PCB i den naturlege bestanden ved Svensholmen enn i blåskjela vi hadde i bur.

Dette var eit viktig funn, for det seier noko om kor lang tid buret med blåskjel må vere sett ut i fjorden før miljøgiftnivåa skal samsvare med røynda for ulike grupper av miljøgiftar. For bruk i miljøovervaking lyt metoden med blåskjel i bur helst vere så lite tidkrevjande som mogleg, og eit halvt år – eller kanskje fleire år – er ikkje tilfredsstillande. Men ved hjelp av avanserte, sokalla toksikokinetiske, modellar kan det vere mogleg å rekne ut konsentrasjonane i lokale blåskjel ved å ta prøver av bur-blåskjel, jamvel om dei har vore i fjorden berre ei kort tid.

Frå tamme til ville skjel

Resultata frå blåskjel-stuntet utanfor Kristiansand har bidrege til at NIVA-forskarane no har publisert to artiklar i det vitskapelege tidsskriftet Marine Environmental Research om korleis blåskjela kan nyttast til overvaking av vasskvaliteten i havnar og andre sjøområde. Artiklane synar òg at vi treng meir kunnskap om naturlege, årlege variasjonar i miljøgiftkonsentrasjonar i blåskjel, slik at overføringsverdien mellom forsøk med tamme og ville blåskjel vert betre. I dag er NIVA-forskarane i ferd med å utvikle ein nasjonal standard for overvaking av miljøgifter i blåskjel saman med Miljødirektoratet og Standard Norge.

Arbeidet har blitt finansiert av Noregs Forskingsråd gjennom NIVAs grunnbevilling, og Miljøforvaltninga gjennom Nasjonale Funksjoner-programmet.

Referansar

Schøyen, M., Allan, I.J., Ruus, A., Håvardstun, J., Hjermann, D.Ø., Beyer, J. (2017) Comparison of caged and native blue mussels (Mytilus edulis spp.) for environmental monitoring of PAH, PCB and trace metals, Marine Environmental Research, http://dx.doi.org/10.1016/j.marenvres.2017.07.025.

Beyer, J., Green, N.W., Brooks, S., Allan, I.J., Ruus, A., Gomes, T., Bråte, I.L.N., Schøyen, M. (2017): Blue mussels (Mytilus edulis spp.) as sentinel organisms in coastal pollution monitoring: A review. Marine Environmental Research. (Sammendrag). http://dx.doi.org/10.1016/j.marenvres.2017.07.024

Sist oppdatert 23.10.2017